گزارش تازه ردیابی‌های دریایی از عبور یک نفتکش غول‌پیکر ایرانی از مسیرهای تحت پایش آمریکا، بار دیگر بحث درباره کارآمدی «محاصره دریایی» واشنگتن علیه صادرات نفت ایران را زنده کرده است؛ محاصره‌ای که بیش از آنکه فیزیکی باشد، بر شبکه‌ای از رصد، تحریم و جنگ اطلاعاتی در دریا استوار است و با وجود آن، مسیر نفت ایران همچنان به شرق آسیا باز می‌رسد.
رویداد۲۴| گزارش تازه سامانه‌های ردیابی کشتیرانی از جمله «تانکرترکرز» درباره عبور یک نفتکش غول‌پیکر ایرانی از مسیر‌های تحت پایش آمریکا، بار دیگر بحث پرچالش «محاصره دریایی» را به صدر تحلیل‌های انرژی و امنیت دریایی بازگردانده است؛ مفهومی که بیش از آنکه یک محاصره کلاسیک نظامی باشد، شبکه‌ای پیچیده از رصد، فشار اقتصادی و جنگ اطلاعاتی در دریا است.
در این گزارش، از نفتکش «هیوج» متعلق به شرکت ملی نفتکش ایران نام برده شده؛ کشتی‌ای که بنا بر داده‌های ردیابی، حامل حدود ۱.۹ میلیون بشکه نفت خام به ارزش تقریبی ۲۲۰ میلیون دلار بوده و پس از عبور از اقیانوس هند، در نزدیکی سریلانکا مشاهده شده و سپس مسیر خود را از تنگه لومبوک اندونزی به سمت آب‌های جنوب شرق آسیا ادامه داده است.
«محاصره دریایی»؛ یک مفهوم سیاسی یا یک واقعیت عملی؟
آنچه در ادبیات رسانه‌ای از آن با عنوان محاصره دریایی آمریکا یاد می‌شود، در عمل به معنای بستن فیزیکی مسیر‌های عبور کشتی‌ها نیست. حتی در اوج جنگ و بعد از بستن تنگه هرمز از سوی ایران، آمریکا هیچ‌گاه به یک محاصره نظامی کامل و کلاسیک متوسل نشده است. آنچه در عمل شکل گرفته، یک سازوکار چندلایه است؛ ردیابی ماهواره‌ای، پایش لحظه‌ای موقعیت کشتی‌ها، کنترل بیمه‌های بین‌المللی، فشار بر شرکت‌های کشتیرانی و در نهایت تهدید خریداران نفت ایران. هدف این شبکه نه توقف فیزیکی نفتکش‌ها، بلکه سخت‌تر و پرهزینه‌تر کردن مسیر فروش نفت است.
نفتکش‌ها چگونه از رصد عبور می‌کنند؟
بررسی‌های رسانه‌های بین‌المللی و شرکت‌های ردیابی دریایی نشان می‌دهد بخشی از کشتی‌هایی که در چارچوب صادرات نفت ایران فعالیت می‌کنند، از مجموعه‌ای از روش‌های شناخته‌شده برای کاهش قابلیت ردیابی استفاده می‌کنند. خاموش کردن یا دستکاری سامانه موقعیت‌یاب (AIS)، جابه‌جایی محموله در دریا بین دو نفتکش، تغییر مسیر‌های غیرمتعارف و استفاده از ناوگانی با هویت‌های متغیر، از جمله این روش‌هاست. همین الگو‌ها باعث شده در گزارش‌های غربی اصطلاح «ناوگان سایه» برای توصیف این شبکه حمل‌ونقل به کار رود.در مورد نفتکش «هیوج» نیز تحلیل‌گران معتقدند عبور از مسیر‌های مشخص در اقیانوس هند و ورود به تنگه لومبوک، با الگو‌های معمول انتقال نفت به بازار‌های آسیایی—به‌ویژه شرق آسیا—هم‌خوانی دارد؛ بازاری که همچنان یکی از مقصد‌های اصلی نفت ایران در شرایط تحریمی محسوب می‌شود.
محاصره‌ای که کامل نیست، اما بی‌اثر هم نیست
با وجود تمام این مسیر‌های دور زدن، گزارش‌های تحلیلی در رسانه‌هایی مانند بلومبرگ و رویترز نشان می‌دهد سیاست فشار حداکثری آمریکا بی‌اثر نبوده است. صادرات نفت ایران از مسیر‌های رسمی کاهش یافته و بخش مهمی از تجارت نفت به کانال‌های غیرشفاف منتقل شده است.
اما در مقابل، همین گزارش‌ها تأکید دارند که جریان صادرات به‌طور کامل متوقف نشده و همچنان به شکل غیررسمی ادامه دارد. به بیان دیگر، اگرچه شفافیت بازار نفت ایران کاهش یافته، اما جریان فیزیکی نفت همچنان برقرار است؛ موضوعی که خود باعث شکل‌گیری یک وضعیت خاکستری در بازار انرژی شده است.
یکی از چالش‌های اصلی در تحلیل این وضعیت، نبود آمار دقیق و رسمی از تعداد نفتکش‌هایی است که از سیستم‌های ردیابی عبور می‌کنند یا بخشی از مسیر خود را بدون شفافیت طی می‌کنند. داده‌های موجود عمدتاً بر پایه ردیابی ماهواره‌ای و تحلیل رفتاری کشتی‌هاست و همین موضوع باعث می‌شود برآورد‌ها با عدم قطعیت همراه باشد.

 مدت زمان زیادی از اقدام خصمانه دولت آمریکا با محوریت اجرای محاصره دریایی علیه ایران نمی گذرد. اقدامی که رییس جمهور آمریکا هدف اصلی آن را وادار کردن ایران به بازگشایی تنگه هرمز اعلام کرده است. با این حال، ایران تاکید کرده که رژیم حقوقی تازه ای در تنگه هرمز برقرار خواهد شد و آنچه آمریکایی‌ها می‌گویند و می‌خواهند محلی از اعراب ندارد. همین موضوع سبب شده تا آمریکا به شدت در بحران گرفتار شود و عملا هیچ راهی برای بازگشایی تنگه هرمز پیش روی خود نداشته باشد. معادله ای که به یک رسوایی بزرگ برای ترامپیست‌ها تبدیل شده است. با این همه، به تازگی رییس جمهور آمریکا اعترافی قابل تامل انجام داده که بازخوانی ابعاد مختلف آن بسیار مهم به نظر می رسد. وی گفته که حمله به یک کشتی نفتکش ایرانی و توقیف محموله آن اقدامی بسیار پرسود و منفعت بوده و آمریکا در این رابطه شبیه به دزدان دریایی عمل می‌کند! تنها اندکی پس از این اعتراف رییس جمهور آمریکا، شاهد بازتاب‌های گسترده آن در فضای رسانه‌ای و تحلیلی بوده ایم. با این همه، این اقرار ترامپ در نوع خود حامل سه نکته مهم است. اول اینکه بار دیگر همه جهان چهره واقعی آمریکا را بدون روتوش مشاهده کرد. رژیم سیاسی که سال‌هاست مدعی ارزش‌های متعالی انسانی است اکنون به نقطه‌ای رسیده که رئیس جمهور آمریکا علنا اقرار می کند از یک کشور و ملت دیگر دزدی می کند و عجیب اینکه به این مسأله افتخار هم می کند! این موضوع، هم وجهه حقیقی ترامپ را برای برخی از فریب خوردگان داخلی و هم برای کل ملت‌های جهان، بیش از قبل روشن کرد. همین فرد در طی ماه های اخیر بارها مدعی شده که می‌خواهد به مردم ایران کمک کند. در این نقطه باید پرسید چطور یک دزد می تواند به عنوان کمک کننده به یک ملت ظاهر شود؟ نکته دوم اینکه اعتراف صریح اخیر رییس جمهور آمریکا در نوع خود اقرار به شکست در برابر ایران نیز بود. در واقع آمریکا به قدری در طرح و برنامه های خود علیه کشورمان شکست خورده که اکنون رییس جمهور آن دزدی محموله‌های نفتی ایران را یک افتخار بزرگ برای خود و دولتش می داند. البته آنچه واضح است ایران نیز بی‌تفاوت نخواهد بود و می تواند ضربات متقابلی را به منافع آمریکا در منطقه و سایر بخش‌های جهان تحمیل کند. در واقع این‌طور نیست که ایران دزدی آمریکا از خود را بی پاسخ بگذارد. و در نهایت نکته سوم اینکه این قبیل اقدامات ترامپ سبب می شود تا سطح فشارهای داخلی علیه وی و دولتش هم به نحو فزاینده ای اوج بگیرد. به هر حال جریان های سیاسی داخلی آمریکا و البته افکار عمومی این کشور به هیچ وجه مایل نیستند کشورشان در موقعیت یک دزد دریایی در جهان ظاهر شود و رییس جمهور آمریکا هم این مسأله را با افتخار در جهان فریاد بزند. این مسأله به زعم آمریکایی ها موجب تضعیف پرستیژ بین المللی کشورشان می شود. موضوعی که ظاهراً نه برای ترامپ و نه متحدانش هیچ ارزشی ندارد و آن ها با سرعتی بالا در حال نابودی موقعیت بین المللی کشورشان هستند. البته آنچه اخیرا رئیس جمهور آمریکا به آن اقرار کرده، بنیان های حقوقی مناسبی را فراهم می کند تا ایران هم با پیگرد قضایی آمریکا، جدای از اقدامات میدانی‌اش، اقدام به استیفای حقوق و منافع خود کند. آنچه واضح است نباید اجازه داد دشمنانی نظیر ترامپ دست به هر کاری می خواهند بزنند و از تبعات آن فرار کنند.